Stowarzyszenie „Klub Przyjaciół Wieliczki” (KPW) we współpracy z Burmistrzem Miasta i Gminy Wieliczka, Oddziałem Krakowskim Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) zapraszają 27.08. (czwartek) 2026 r. na godz.16.00-tą do Wieliczki, do Urzędu Miasta i Gminy, do sali „Magistrat” na 81 spotkanie z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie” Bis!, pt. „12.09.1939 r. egzekucja 32 Żydów z Wieliczki w Pawlikowicah dokonana przez Niemców – Pamiętamy po 87 latach od agresji Niemiec na Polskę”. Patronat nad spotkaniem objął Burmistrz Miasta i Gminy Wieliczka Rafał Ślęczka.
Żydzi w Wieliczce zamieszkiwali od XIII w. Pod koniec XVIII w. powstała tu żydowska dzielnica Klasno. Od końca XIX w. zasiedlali centrum miasta. W 1939 r. było ich w Wieliczce ok. 4000, co stanowiło ½ liczby mieszkańców. 1.09.1939 r. Niemcy dokonały agresji na Polskę. Z chwilą wybuchu II wojny światowej, 7. 09.1939 r. do miasta wkroczyły oddziały Wermachtu, kierowane przez agentów V kolumny - nastały trwające pięć i pół roku rządy terroru nad ujarzmioną ludnością. Celem jej zastraszania okupanci zaraz na początku swych rządów dopuścili się szeregu gwałtów na ludności żydowskiej, nakładając na nią kontrybucję, rabując jej mienie i mieszkania aż, wreszcie mordując w dniu 12 września 32 najbogatszych Żydów poprzez dokonanie egzekucji publicznej na terenie Pawlikowic. Niemcy jako okupanci, mając plan zagłady mieszkających tu Żydów w latach 1939-1942 zamordowali tu ponad 1000 Żydów. W okresie 1 - 20. 08. 1942 r. napływają do miasta Żydzi z pobliskich okolic. Było ich ok. 11.000. 27. 08. 1942 r. wszyscy otrzymali rozkaz stawienia się na stacji kolejowej skąd byli deportowani do obozów zagłady m.in. w Bełżcu, Stalowej Woli, Płaszowie, gdzie zostali zgładzeni. W 1944 r. na terenie kopalni Niemcy założyli obóz pracy dla Żydów. W czasie okupacji Niemcy zamordowali ok. 3,5 mln polskich Żydów.” Nieliczni przeżyli okupację m.in. w Wieliczce rodzina Sznurów.
W ramach spotkań z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie” na temat ludności żydowskiej w Wieliczce zorganizowano 9 spotkań: w 2002 r. 56 spotkanie z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie”, zatytułowane „Żydzi w Wieliczce w 60. rocznicę zagłady (1942-2002)”.
W 2006 r. na 97 spotkaniu mgr Iwona Pawłowska-Pilch z Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka wygłosiła prelekcję zatytułowaną „Społeczeństwo Wieliczki w czasie drugiej wojny światowej” . (relacja J. Duda, zeszyt 42 „Biblioteczki Wielickiej”(2006) 2007 r. na 117 spotkaniu, poświęconym miejscom pamięci narodowej na terenie miasta i gminy Wieliczka, Bogdan Śmigielski, prezes Oddziału Miejskiego PTTK wygłosił prelekcje pt. „Cmentarz żydowski w Wieliczce - Grabówkach, jego ochrona i rewitalizacja” (relacja J. Duda, zeszyt 62 „Biblioteczki Wielickiej”(2007 )
25.04.2012 r., podczas 173 spotkania Grzegorz Łubczyk, ambasador RP na Węgrzech w latach 1997-2001, prezentował swoją książkę „Henryk Sławik. Wielki zapomniany Bohater Trzech Narodów”, któremu 5000 polskich Żydów zawdzięcza życie. (relacja J. Duda, zeszyt 118 „Biblioteczki Wielickiej”(2012 )
29.07.2012 r. było 177 spotkanie „Wieliczka-Wieliczanie” pt. „W 70. rocznicę zagłady wielickich Żydów (1942-2002)” (relacja J. Duda zeszyt 122 „Biblioteczki Wielickiej” (2012).27.08.2012 r. w Wieliczce w Rynku Górnym na kamienicy Anny Ogonosov, córki Sznurów odsłonięto tablicę o treści:
„27 sierpnia 1942 roku z rozkazu okupantów niemieckich Żydzi z Wieliczki i okolicznych miejscowości, zgromadzeni wcześniej w mieście, stawili się na łące w pobliskich Bogucicach. Ponad tysiąc starych i chorych rozstrzelano w Puszczy Niepołomickiej. Kilkuset zdolnych do pracy wywieziono do obozów. Pozostali zginęli w komorach gazowych w Bełżcu. Ci, którzy nie przybyli na rozkaz, byli mordowani w Wieliczce i Grabówkach. Z wielickiej społeczności żydowskiej ocaleli tylko nieliczni. W 70.rocznicę tych wydarzeń – Wieliczanie. 27 sierpnia 2012 r.” Od tej pory co roku 27 sierpnia władze Wieliczki organizują obchody ku pamięci ofiar Holcaustu.
26.02.2020 r. było 16 spotkanie z cyklu „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! pt. „Pamiętali… pamiętamy… pamiętajcie… Wspomnienia Żydów polskich”,
31.08.2022 r. - 30 spotkanie „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! pt. „Społeczność wielickich Żydów w latach 1939-1945. Pamiętamy o wielickich Żydach w 80.rocznicę ich zagłady (1942-2022)”,
30.11.2022 r. - 33 spotkanie „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! pt. „Wieliczanie z tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”
30. 08. 2023 - 42 spotkanie „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! pt. „W 80 rocznicę egzekucji 20 Polaków dokonanych przez Niemców w Wieliczce: 6.11.1943 r. przy ul. H. Sienkiewicza i 4.12.1943 r. przy ul. E. Dembowskiego oraz zamordowania przez Niemców w KL Plaszow Antoniego Szapera (1883-1943) nauczyciela, kierownika Szkoły Powszechnej w Koźmicach Wielkich (1925-1932) i jego 4 dzieci - Pamiętamy”.
Relacje z ww. spotkań „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! Jadwiga Duda opracowała i zostały opublikowane w książce z serii Ex Libris Salis, wyd. Kopalnia Soli „Wieliczka” S.A. ( 2025 r.) pt. „Wieliczka – Wieliczanie” Bis! Ocalić przeszłość od zapomnienia” część: I, II, III.
81 spotkanie „Wieliczka-Wieliczanie” Bis! rozpocznie się o godz.16.00-tej w sali „Magistrat” występem z wierszem o zagładzie wielickich Żydów Lidii Sałabun, członek KPW.
Następnie prelekcje wygłoszą: dr Roman Gieroń z Oddziałowego Biura Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej Oddział Krakowski, Sekretarz redakcji czasopisma naukowego „Polish-Jewish Studies" - „Zagłada Żydów w dystrykcie krakowskim w latach 1939-1945”; Bohdan Piotrowicz, historyk, członek KPW – „Wrzesień 1939 r. - Pogrom, rabunek, pierwsze egzekucje Pułku SS Germania w Wieliczce."; Joel Poremba z USA, wnuk zamordowanego 12.09.1939 r. w Pawlikowicach Josepha Poremby z Wieliczki - „Ostatni Żyd z Wieliczki – Nathan Poremba. Świadectwo niezłomności i przetrwania dziesięcioletniego żydowskiego chłopca z Wieliczki (1939-1945)”- z języka angielskiego tłumaczy Aneta Godynia.
Po prelekcjach zaplanowano czas na wspomnienia i dyskusję. Wypowiadać się będą m.in.: Halina Pracuch z KPW, Rafał Piąstka, sołtys Pawlikowic, Włodzimierz Ochoński… Spotkanie zorganizowała i prowadzi Jadwiga Duda, prezes Stowarzyszenia „Klub Przyjaciół Wieliczki” - jest otwarte i może w nim uczestniczyć każdy zainteresowany. ZAPRASZAMY!
Opracowała Jadwiga Duda
